Hoe zijn gebruiksvriendelijke verpakkingen te verzoenen met duurzame ontwikkeling?

Focus op gebruiksgemak voor oudere mensen 

De praktische kant van een product kan een cruciale succesfactor zijn. Die vaststelling gaat vandaag ook op voor verpakkingen. Die bevatten steeds meer kenmerken die beantwoorden aan de noden van ouderen of gehandicapten. Om die behoeften te kennen en rekening te houden met alle gevoeligheden is het nodig om de doelgroep al bij de productontwikkeling te betrekken. Tegelijk moet de impact van de verpakking op het milieu worden beperkt. 


Een «convenient» verpakking, wat is dat?

Het aspect gebruiksgemak of convenience omvat de verschillende kenmerken die bedoeld zijn om de consumptie of het gebruik van het verpakt product te vereenvoudigen. “Een dergelijke verpakking levert een dienst: ze vergemakkelijkt het leven van de gebruiker,” verduidelijkt François Jégou, expert ecodesign bij Strategic Design Scenarios. “Een convenient verpakking is bijvoorbeeld makkelijk te openen, maakt precies doseren eenvoudig, is makkelijk vast te pakken of bevat duidelijke en goed leesbare instructies.”

“Het concept convenient verpakking omvat alle aspecten waarvan de consument vindt dat ze het gebruik van het product aantrekkelijker maken,” vervolledigt Remco Lenstra, coördinator kennisontwikkeling bij Flanders in Shape. “Deze positieve ervaring is essentieel want ze bepaalt of de consument het product nog gaat kopen.”

Doelgroep betrekken van in de ontwerpfase

“Om een convenient verpakking te ontwikkelen is het nodig om het gedrag van de gebruiker nauwgezet te observeren en dit mee te nemen in het ontwerp van product en verpakking,” vervolgt Remco Lenstra. “Dat is wat we noemen user-centered design. Een beproefde techniek om dit in de praktijk te brengen is het werken met proefpanels van bijvoorbeeld oudere mensen die één of meerdere verpakkingsprototypes testen. Hoe essentiëler de verpakking is voor het product, hoe belangrijker het is om al vroeg een prototype te maken en meteen de mening van de doelgroep te kennen. De techniek is relatief eenvoudig te organiseren en zeer leerrijk, maar
toch wordt ze door bedrijven vaak verwaarloosd.”

“Bij de ontwikkeling van een convenient verpakking is samenwerking van verschillende disciplines essentieel: designers, sociologen, marketingspecialisten, technici,” voegt François Jégou toe. “Die samenwerking moet er zijn van in het begin. De verschillende functies van de verpakking moeten in één geheel worden bekeken. De verpakking moet voldoende zichtbaar zijn in de winkel en het product goed bewaren, maar ze moet ook het gebruik vereenvoudigen en tegelijk de milieu-impact klein houden. Zijn deze elementen altijd combineerbaar? Kunnen we aan al die aspecten een even groot gewicht toekennen? Die vragen moeten we zo vroeg mogelijk beantwoorden.”

 

Om te onthouden

  • Convenient verpakking integreert één of meerdere functies die het gebruik van het verpakt product door de consument vereenvoudigen.
  • Als de doelgroep vroegtijdig betrokken wordt bij de ontwikkeling wordt de kans groter dat het product succes heeft.
  • Het is een uitdaging om te zorgen dat een verpakking met toegevoegde waarde geen bijkomende milieu-impact heeft.

Sommige verpakkingen van verbruiksproducten zijn gemakkelijk vast te pakken of te openen, zelfs door ouderen of mensen met verminderde motorische vaardigheden.

De onafhankelijkheid van oudere mensen bevorderen

“Bedrijven die het sociaal aspect van duurzame ontwikkeling willen integreren in hun verpakkingen moeten rekening houden met de specifieke gevoeligheden van oudere mensen,” merkt François Jégou op. “Bijvoorbeeld: ouderen willen niet als ouderen gezien worden. Ze zien zichzelf graag als actief en onafhankelijk. Ze staan eerder negatief tegenover producten of verpakkingen die hen stigmatiseren als ouderen. Anderzijds zijn ze tevreden als de verpakking hen helpt, op voorwaarde dat het hun onafhankelijkheidsstreven ondersteunt.” In de farmaceutische sector is er een ander element om mee rekening te houden: een bejaarde wil graag de inname van medicamenten zelf onder controle hebben. Kleine, moeilijk te openen flesjes zijn niet goed voor hen. Maar nieuwe verpakkingen, nieuwe formules of een aangepaste dosering zorgen ook voor stress. Daarom moet elke aanpassing ook ondersteund worden door duidelijke en aangepaste informatie.

Is gebruiksgemak te verzoenen met minimale milieu-impact?

Hoe is het gesteld met de ecologische aspecten van convenient verpakkingen? De uitdaging is ervoor te zorgen dat verpakkingen met toegevoegde gebruikswaarde geen grotere milieu-impact hebben. Een sprekend voorbeeld zijn de producten verpakt in individuele porties. Veel ouderen leven alleen en doen graag dagelijks boodschappen om niet te veel te moeten dragen. Individuele verpakkingen verhogen de hoeveelheid verpakking, maar de totale milieulast is vaak kleiner omdat individuele porties soms productverlies kunnen vermijden. “Respect voor het milieu en convenience zijn soms moeilijk te verzoenen,” stelt François Jégou vast. “Denk aan drankblikjes: het druklipje om te openen is een milieuvriendelijke oplossing, maar het vereist een dubbele vingerbeweging. Voor veel ouderen en mensen met verminderde motorische vaardigheden kan dat moeilijk zijn. Omgekeerd: een grotere schroefdop op een fles is makkelijker te openen maar verbruikt meer plastic.” 

Meer weten

  • Flanders in Shape is een kenniscentrum gespecialiseerd in industrieel design en productontwikkeling. Het levert diensten aan bedrijven in alle sectoren. www.flandersinshape.be
  • Strategic Design Scenarios is een innovatielaboratorium rond duurzame ontwikkeling. Het doet al 20 jaar onderzoek naar het veranderende gedrag van gebruikers van producten en diensten.  www.sustainable-everyday.net - www.solutioning-design.net

 

Meer dan gewoon verpakken

Verpakkingen praktischer maken voor oudere mensen

Verpakkingen hebben verschillende nuttige functies behalve het product beschermen en het transport mogelijk maken. Ze vereenvoudigen het gebruik doordat ze makkelijk vast te pakken of eenvoudig te openen zijn, of doordat ze duidelijke gebruiksinstructies bevatten. Maar voor ouderen en mensen met verminderde motorische vaardigheden zijn deze verpakkingsfuncties vaak onvoldoende gegarandeerd. 

 

Een doelgroep die belangrijker wordt

Het aantal oudere mensen neemt verder toe: de leeftijdsgroep ouder dan 64 jaar vertegenwoordigt bijna 20 % van de bevolking. Dat aandeel wordt nog groter in de komende jaren. Daarom ontwikkelen bedrijven steeds meer producten die speciaal voor deze doelgroep zijn aangepast. Maar bij de verpakkingen gebeurt dat nog te weinig. Daar leiden veel investeringen tot slechts beperkte verbeteringen. Het principe design for all is hier nog niet de norm.

Duidelijkere instructies, eenvoudigere inname van medicamenten

“Er kan nog veel verbeterd worden aan de gebruiksinstructies of aan de systemen om verpakkingen te openen, vooral in de medische sector,” verduidelijkt Remco Lenstra, coördinator kennisontwikkeling bij Flanders in Shape. “Geneesmiddelenfabrikanten doen minder inspanningen om zich te differentiëren omdat de consument zijn medicamenten voorgeschreven krijgt. Hij kan ze niet vrij kiezen zoals bij andere producten. Zo komt het dat sommige verpakkingen erg moeilijkte openen zijn door bejaarden of mensen met een aandoening zoals artritis of reuma.”

“Sinds enkele jaren stellen we wel een mentaliteitswijziging vast in de farmaceutische sector,” vervolledigt François Jégou, expert ecodesign bij Strategic Design Scenarios. De MediFile is een voorbeeld van een verpakking aangepast aan de noden van ouderen. Het gaat om een boekje van twee pagina’s. Op de linkerkant staan in duidelijke letters en bewoordingen de gebruiksinstructies. De rechterpagina bevat de blisters waarin de medicamenten zitten. Daarop staan ook eventuele instructies over de volgorde van inname.

Om te onthouden

  • De consument verwacht dat een verpakking duidelijke instructies bevat en het leven gemakkelijker maakt. Deze functies komen bovenop de beschermende rol en het faciliteren van transport.
  • Bedrijven hechten meer belang aan user-centered design : een betere houdgreep, makkelijk te openen, een duidelijke handleiding,...
  • Er is nog een lange weg te gaan om het leven te vereenvoudigen van oudere consumenten en mensen met verminderde motorische vaardigheden.

 

Dankzij het handige formaat en de duidelijke instructies vereenvoudigt de MediFile de inname van medicamenten door oudere mensen. Bovendien is hij voor consumenten van elke leeftijd een hulp bij correct medicatiegebruik.

Eenvoudiger te openen, makkelijker vast te nemen

Bedrijven hechten steeds meer belang aan user-centered design (zie ook fiche Dossier). De voedingssector heeft al verschillende verbeteringen gerealiseerd. Een voorbeeld van een voor iedereen makkelijk te gebruiken verpakking is de fles Ketchup. Vroeger werd Ketchup verpakt in een glazen fles met een kleine metalen dop. De nieuwe flessen hebben een grote, eenvoudig te openen dop die vastzit aan de fles. De fles zelf is volledig van plastic zodat de saus er makkelijk kan worden uitgeknepen. Door de ‘omgekeerde’ opbouw is er bovendien minder productverlies.

“Andere inspanningen hebben het vastpakken verbeterd,” voegt Remco Lenstra toe. “Zo hebben sommige plastic flessen met zuivelproducten een ergonomisch design. Een ander voorbeeld is de plastic bierkrat met centraal handvat. Zo kan de krat met één hand worden gedragen en blijft de andere hand vrij. Bovendien is de vorm van het handvat ontworpen voor maximaal gebruiksgemak.”

Praktische functies ter beschikking stellen aan iedereen

“Te veel verpakkingen zijn nog uitsluitend ontworpen met als doel het productie- of verpakkingsproces te vereenvoudigen, niet om het leven van de gebruiker te vergemakkelijken,” vindt Remco Lenstra. “Denk aan sommige verpakkingen van ham of kaas die vaak alleen met behulp van een schaar kunnen worden geopend, zeker als het gaat om oudere mensen of gehandicapten.”

Anderzijds is het niet altijd verantwoord om een ontwerp te veranderen op basis van de specifieke behoeften van ouderen. Bijvoorbeeld: om een kleinere of grotere dop op detergentflessen te zetten zijn dure aanpassingen in het productiesysteem nodig. Bedrijven voeren dergelijke aanpassingen pas door als de meerderheid van de bevolking er voordeel uit haalt. Denk bijvoorbeeld aan medicijnverpakkingen waarop de weekdagen staan aangeduid als een geheugensteun voor de consument. Dat blijft een uitzondering. Bovendien wordt de dosis vaak door de arts voorgeschreven en kan ze dus niet op de verpakking vastgelegd worden. Toch zet de trend naar multifunctionele verpakkingen zich voort, vooral in de bereide maaltijden. Zo worden in de Verenigde Staten steeds meer verpakkingen gemaakt die tegelijk voor de bewaring, het koken en de consumptie kunnen dienen. Soms zijn deze verpakkingen zelfs voorzien van ergonomische handvatten om te vermijden dat de gebruiker zich verbrandt. Zo wordt de verpakking steeds handiger in het gebruik.

Meer weten

  • Flanders in Shape. is een kenniscentrum gespecialiseerd in industrieel design en productontwikkeling. Het levert diensten aan bedrijven in alle sectorenwww.flandersinshape.be
  • Strategic Design Scenarios is een innovatielaboratorium rond duurzame ontwikkeling. Het doet al 20 jaar onderzoek naar het veranderende gedrag van gebruikers van producten en diensten. www.sustainable-everyday.net www.solutioning-design.net