Voedselverpakking wordt actiever en intelligenter

Nieuwe technieken in de strijd tegen voedselbederf

De industrie is voortdurend op zoek naar nieuwe verpakkingstechnieken die actief inwerken op de omgevingslucht van voedingswaren. Deze kunnen het geleidelijke bederf aanzienlijk afremmen en de controle van de versheid verbeteren. De verpakkingen worden daardoor steeds geraffineerder. "Smart Packaging" kent de laatste jaren een gestage groei en draagt ertoe bij dat voedselverspilling wordt vermeden (zie ook fiche "Veelzijdige verpakkingen"). Een greep uit de voornaamste recente innovaties.

 

Klassieke verpakkingen beschermen de voeding op een passieve manier en geven enkel een indicatie van de uiterste houdbaarheidsdatum. Ze sluiten de voeding zoveel mogelijk af van de buitenwereld, zonder verdere ingreep. Sinds de jaren negentig ontstaan er echter steeds meer geraffineerde verpakkingstechnieken, bekend onder de verzamelnaam "Smart Packaging". De Europese richtlijn 1935/2004/EC maakt daarbij een onderscheid tussen intelligente en actieve verpakkingen.

Intelligente verpakkingen: informeren

Intelligente verpakkingen hebben een informatieve functie. Ze vullen de houdbaarheidsinformatie aan, bijvoorbeeld door te verklikken wanneer de verpakking is beschadigd of wanneer het product ergens in de logistieke keten niet voldoende werd gekoeld. TTI’s (Time-Temperature Indicators) zijn intelligente verpakkingen die focussen op temperatuurschommelingen. Vaak is vroegtijdig bederf immers te wijten aan onvoorziene onderbrekingen in de koudeketen.

Actieve verpakkingen: conditioneren 

Actieve verpakkingen conditioneren de lucht in de verpakking om de (bio)chemische afbraakprocessen af te remmen en het gedrag van de micro-organismen te sturen. Voorbeeldenzijn luchtdichte verpakkingen gevuld met een speciaal samengesteld gasmengsel (Modified Atmosphere Packaging of MAP) of luchtdoorlatende systemen met gecontroleerd geconditioneerde lucht (Equilibrium Modified Atmosphere Packaging of EMAP). Sommige verpakkingen verminderen de invloed van schadelijke stoffen door deze te evacueren of zelfs chemisch te neutraliseren. Al deze verpakkingen werken gedurende de hele houdbaarheidsperiode actief in op het product om bederf of kwaliteitsverlies zolang mogelijk uit te stellen.

Om te onthouden

  • De industrie ontwikkelt steeds geraffineerdere verpakkingen om de houdbaarheid van verse voeding te verbeteren en voedselverspilling te vermijden.
  • Intelligente verpakkingen zoals TTI’s verfijnen de houdbaarheidsinformatie door rekening te houden met temperatuurschommelingen of andere incidenten.
  • Actieve verpakkingstechnieken zoals MAP of EMAP conditioneren de lucht rond de voeding om de (bio) chemische afbraakprocessen af te remmen en het gedrag van de micro-organismen te sturen.

 

Verkleuring label verraadt bederf

Om de zwakke schakels in de koudeketen te detecteren ziet de industrie wel heil in zogenaamde Time-Temperature Indicators of TTI’s. Dit zijn labels die visueel aangeven of een product onverwachte temperatuurschommelingen heeft ondergaan en in hoeverre het daaronder heeft geleden.

Zo brengt het Duitse bedrijf Bizerba het systeem OnVu op de markt, een label met blauwe inkt op basis van organische kristallen. Het label wordt onder invloed van UV-licht geactiveerd bij het verpakken en kleurt donkerblauw. Daarna verbleekt het geleidelijk op basis van de geaccumuleerde omgevingstemperatuur. De vermindering in kleurintensiteit is een goede indicatie voor het geleidelijke bederf. Het is wel nodig om de labels voor elk product en elke verpakking specifiek te conditioneren. Bijvoorbeeld: een label voor vis in een gewone aërobe verpakking moet met een lagere dosis UV worden geactiveerd dan een label voor dezelfde vis in een MAP-verpakking, omdat die laatste verpakking beter beschermt. De verpakking afstemmen op het product kan ook door de samenstelling van de inkt te wijzigen.

Enthousiasme en afwachtende houding

In de Mexicaanse keten Superama werd een pilootproject met OnVu alvast positief onthaald. Onderzoek wees uit dat de klanten dankzij het label zorgvuldiger omsprongen met hun koopwaar om de koudeketen ook op weg naar huis en thuis te respecteren. ”Sommige klanten vroegen zelfs of ze de labels voor eigen gebruik konden kopen”, zegt Rob Dieu, Sales Manager Industrial Applications bij Bizerba België. “Het is een begrijpelijke vraag, maar technisch helaas niet haalbaar.”
In Duitsland moest Bizerba een alternatieve oplossing bedenken. Een aantal distributeurs vreesde namelijk dat klanten die hun verse voeding misschien achteloos in de zon zouden laten liggen, nadien zouden komen klagen dat het product de houdbaarheidsdatum niet haalde. Daarom werd bij een aantal tests in Duitsland een etiket uit twee lagen gebruikt. Het eigenlijke OnVu-label werd aan de kassa verwijderd en eronder werd een bewustmakingslabel zichtbaar. ”Dat was wel zonde”, zegt Dieu, ”want zo verdween het zelfcontrolemiddel van de consument. Maar een afwachtende houding heb je bij elke innovatie”.

MAP-verpakkingen zijn luchtdichte bakjes gevuld met een aangepast mengsel van O2, N2 en CO2
.

 

MAP remt groei van bacteriën, vlees blijft langer goed

Verse voedingswaren zoals vis, vetrijk vlees en bereide gerechten zijn zonder speciale maatregelen slechts heel beperkt houdbaar. In de jaren negentig ontwikkelde de industrie hiervoor een techniek die de houdbaarheid quasi verdubbelt: MAP of ”Modified Atmosphere Packaging”. MAP-verpakkingen zijn een aantrekkelijk alternatief voor vacuüm. Het zijn luchtdichte bakjes gevuld met een aangepast mengsel van O2, N2 en CO2. Het gasmengsel heeft geen negatieve invloed op de kwaliteit van de voeding, maar remt de microbiële activiteit af. Tegelijk zorgt het ervoor dat het product appetijtelijk blijft ogen. Zo ziet vers vlees er in een MAP-verpakking sappig rood uit terwijl het in een vacuümverpakking eerder donkerpaars kleurt.

De kostprijs mag niet oplopen

IMAP werd aanvankelijk vooral voor vis gebruikt, nadien voor verse vleeswaren. Intussen wordt MAP ook steeds meer gebruikt voor andere producten zoals kaas en bereide gerechten. “De techniek is breed toepasbaar”, zegt Christian Vlasselaer, Managing Director van Multivac, fabrikant van verpakkingsmachines. “De enige variabele is de samenstelling van het gasmengsel”. Toch zijn er enkele economische overwegingen die de keuze voor MAP mee bepalen. Een MAP-verpakking is in elk geval duurder dan een klassieke verpakking met een luchtdoorlatende rekfolie. Het verpakken vereist ook complexere en minder flexibele machines, onder meer omdat de bakjes altijd dezelfde afmeting moeten hebben. Bovendien is een MAP-verpakking vaak groter dan de klassieke versie omdat het gasmengsel voldoende volume nodig heeft. Het vlees mag ook niet in aanraking komen met de folie. “Daarom voorzien we altijd een ”kopruimte”, ”zegt Christian Vlasselaer. “We proberen die dan wel zo klein mogelijk te maken, onder meer om de transportkosten te beperken”.

 

De kopruimte kan nog kleiner

Met aangepaste technieken kan de kopruimte nog kleiner worden gemaakt. Zo bestaan er systemen waarbij over het vlees eerst een luchtdoorlatende folie wordt gespannen om te vermijden dat het vlees verschuift. Een andere techniek is het gebruik vaneen folie bestaande uit twee luchtdoorlatende laagjes en een luchtdichte toplaag. De middelste laag bevat dan altijd zuurstof

 

EMAP conditioneert lucht onder doorlatende folie

Omdat groenten en fruit na de oogst fysiologisch actief blijven, kunnen ze niet luchtdicht worden verpakt zoals in een MAP-verpakking. Om ook die producten een langere houdbaarheid te gunnen, ontwikkelde de industrie de Equilibrium Modified Atmosphere Packaging (EMAP). Dat zijn veelal zakjes met een beperkte maar goed gecontroleerde permeabiliteit. Geoogste groenten en fruit moeten nog kunnen respireren (zuurstof opnemen) en transpireren (waterdamp en warmte afgeven), zoniet zouden ze snel afsterven. Maar anderzijds bevordert respiratie de metabolische activiteit die tot bederf leidt. Het product mag daarom niet teveel maar ook niet te weinig in contact komen met zuurstof. De omgeving mag niet te vochtig, maar ook niet te droog zijn. En bovendien moet de CO2-concentratie binnen bepaalde grenzen blijven om bruinkleuring te vermijden, een vaak voorkomend probleem bij versneden groenten. Om de houdbaarheid zoveel mogelijk te verlengen is het ontwerp van een EMAP-verpakking dan ook een evenwichtsoefening. Aangepast foliemateriaal of kleine perforaties zorgen voor een gecontroleerde luchtdoorlatendheid. Vaak wordt de lucht in de verpakking geconditioneerd met een speciaal aan het product aangepast mengsel van O2, CO2 en N2. Een goed ontworpen EMAP-verpakking kan de houdbaarheid verlengen met 25 tot zelfs 300 %. 

Rekening houden met praktische beperkingen

Er zijn ook grenzen aan het gebruik van "Smart Packaging". Veel nieuwe technieken vereisen complexere verpakkingsmachines en duurdere materialen. Daardoor dreigt de kostprijs van de verpakking op te lopen. Ook de totale hoeveelheid verpakkingsmateriaal moet beperkt blijven. En de nieuwe verpakkingen moeten bovendien de recyclage niet in het gedrang brengen, zonder noemenswaardige meerkost ten opzichte van traditionele verpakkingen. 

Meer weten: 

 

 

Minder voedsel verspillend

Verpakking die het bewaren van voeding vergemakkelijkt 

Verpakkingen houden voedingswaren vers en vermijden op die manier verspilling. Aan de bron en in de distributie zijn de verliezen al zeer klein, maar de Belgische huishoudens gooien nog altijd ongeveer 10 % van de aangekochte voeding weg. Om dat percentage naar beneden te krijgen worden er nieuwe verpakkingen ontwikkeld die de voeding op een actieve en intelligente manier beschermen. Ze verhogen de houdbaarheid, informeren over de reële versheid en laten toe om het product in meerdere keren te verbruiken.

Naar een efficiënter beheer van de koelkast

Tussen productie en distributie blijft het verlies van voedingswaren beperkt tot enkele procenten. De verpakkingen vervullen er hun beschermende functie tegen voedselbederf vrij goed. Verderop in de keten gooit elk Belgisch huisgezin echter gemiddeld 10 % van het aangekochte voedsel weg. Het gaat daarbij vaak om etensresten, maar ook om producten die bedorven raakten nog voor ze konden worden verbruikt.

Om consumenten te helpen om hun koelkast beter te beheren worden er nu nieuwe types verpakkingen ontwikkeld. Die zijn ook belangrijk voor het milieu, want de milieulast van de weggegooide voeding is vaak groter dan die van de verpakking zelf.

 

De levensduur van voedingswaren verlengen

Er bestaan vandaag verschillende technologieën die helpen om de levensduur van voedingswaren te verlengen. Actieve verpakkingen (zie ook fiche Dossier) controleren en regelen de vochtigheid en de concentraties aan zuurstof (O2), koolstofdioxide (CO2) en stikstof (N2). Zo blijft de voeding langer vers. Intelligente verpakkingen geven een indicatie van de reële versheid van voedingswaren op elk moment in de logistieke keten. Dat is nuttig, want een verpakking kan beschadigd geraken of onbewust aan hogere temperaturen zijn blootgesteld, bijvoorbeeld bij een tijdelijke onderbreking van de koudeketen. De kwaliteit gaat dan sneller achteruit dan voorzien. Intelligente labels kunnen ertoe bijdragen dat die producten toch tijdig worden geconsumeerd.

Hoe ontstaat voedselbederf?

Verschillende mechanismen leiden tot voedselbederf:

  • Microbieel bederf, soms in combinatie met de groei van ziektekiemen
  • Chemische en enzymatische activiteit die leidt tot vitamineverlies en veranderingen in kleur, smaak, geur en textuur
  • Oxidatie en verzuring
  • Migratie van gassen en vocht waardoor textuur en smaak veranderen

Een goede verpakking beschermt de voeding tegen al deze mechanismen.

Om te onthouden

  • Verpakkingen beperken het voedselafval omdat ze de levensduur van producten verlengen
  • Duidelijke informatie op de verpakking helpt consumenten om voedingswaren beter te beheren.
  • Actieve verpakkingen maken bewaarmiddelen minder nodig en zijn goed voor de voedselveiligheid. 

 

Actieve verpakkingen verlengen de houdbaarheid zonder toevoeging van bewaarmiddelen en vergemakkelijken de distributie van verse producten.

Informeren over de reële versheid

Om verspilling te vermijden is het uiteraard belangrijk dat de verpakking de optimale bewaartemperatuur vermeldt. Intelligente labels gaan nog een stap verder. Ze houden rekening met elke onverwachte gebeurtenis, zoals incidenten tijdens het transport en de distributie of de mogelijk ”nonchalante” behandeling thuis.Daardoor is de informatie over de houdbaarheid steeds actueel. Consumenten worden gesensibiliseerd en gestimuleerd om het voedsel altijd koel te bewaren en tijdig te consumeren.

Goed voor de gezondheid en het milieu

Actieve verpakkingen beperken niet alleen de verspilling, ze zijn ook goed voor de gezondheid. Het verpakte product blijft langer vers. De verpakkingen vormen dus een uitstekend alternatief voor bewaarmiddelen die zich in het voedsel kunnen bevinden. 

De verlengde levensduur van de voeding heeft nog andere
voordelen:

  • Behandelingen zoals steriliseren en koelen worden minder noodzakelijk
  • Luchttransport kan worden vervangen door tragere, meer milieuvriendelijke transportmethodes

Meervoudige verpakkingen en portionering

Steeds meer verpakkingen kunnen na opening opnieuw worden gesloten of verzegeld om het product beter te beschermen. Bovendien is er in Europa een trend om verpakkingen van verschillende volumes voor te stelen zodat elk gezin zijn boodschappen en consumptie kan aanpassen aan zijn eigen behoeften.

 

Meer weten: